The Odyssey review: boete voor de oorlog

Christopher Nolan laat na Oppenheimer opnieuw een oorlogsfilm op ons los. The Odyssey is misschien meer dan 2000 jaar oud, maar er zijn nog genoeg lessen uit te trekken. Nolan herinnert er ons aan zoals hij het het beste doet: met een intiem epos. Wij gingen kijken in IMAX 70 mm en voelden ons nadien erg klein, en niet alleen door het gigantische scherm.

Koninkrijk zonder koning

“Waarom wil je niet naar huis gaan?” vraagt de godin Athena (Zendaya, The Drama) op een bepaald moment aan Odysseus (Matt Damon, The Rip). Een opvallende vraag, aangezien The Odyssey net draait om zijn tocht naar huis naar de Trojaanse oorlog. Die tocht is bezaaid met fysieke uitdagingen en mentale testen. De bekende cycloop, sirenes, heksen, onbekende legers, ja, maar vooral ook de strubbelingen tussen de bemanning van Odysseus’ schip en de natuurelementen. Want in al die zaken schuilen ook de goden, die mee bepalen wie het haalt en wie niet. Odysseus wordt op zijn weg begeleid door de godin van de wijsheid en de oorlog, die zijn slaagkansen net zo erg in vraag stelt als hij dat doet.

Ook op het thuisfront zijn er veel twijfels. Sinds de oorlog eindigde, heeft niemand nog iets gehoord van Odysseus. Zijn daden worden beschreven in liederen en verhalen, maar de andere grote krijgers zijn al lang teruggekeerd. Al sinds Odysseus naar de oorlog trok, 20 jaar eerder, willen mannen de nieuwe koning van Ithaca worden. Door de wet van Zeus die predikt dat je vreemden moet behandelen als familie, verblijven de huwelijkskandidaten al die tijd al in het paleis. De belangrijkste onder hen is de achterbakse Antinous (Robert Pattinson), die een verleden heeft met Odysseus.

Odysseus’ vrouw Penelope (Anne Hathaway, The Devil Wears Prada 2) probeert een huwelijk al even lang af te houden. Uit liefde voor haar man, maar ook uit vrees voor wat er dan met Ithaca zal gebeuren. Want een koninkrijk zonder koning, dat kan natuurlijk niet. Kroonprins Telemachus (Tom Holland, Spider-Man: No Way Home) wil de troon wel bestijgen, maar wil eerst zeker zijn dat zijn vader er niet meer is. Hij gaat op zoek naar informatie, en de kandidaten zien hun kans op het koningschap stijgen.

Ultieme film

Matt Damon strandt ergens en probeert naar huis te gaan. Het internet merkte op dat er ondertussen wel wat films zijn die in die categorie passen, zoals The Martian, Saving Private Ryan, Interstellar en nu The Odyssey. Wellicht is dit toch dé ultieme film in het minigenre, of toch voor de acteur. Damon heeft al meermaals gezegd dat The Odyssey de moeilijkste film uit zijn carrière is. We begrijpen waarom. Nolan pakt nagenoeg alles praktisch aan. Zit de cast op een boot in de zee, dan zaten ze daar ook echt. Ze filmden in zes verschillende landen, in echte antieke gebouwen en op moeilijk begaanbare eilanden en stranden. Zelfs de meest onwaarschijnlijke scènes in de film, zoals met de cycloop, werden zo veel mogelijk op camera gefilmd en aangevuld met soms onbegrijpelijk goede visuele effecten. En het is onmiskenbaar: The Odyssey ziet er schitterend uit.

Laten we het dan meteen hebben over dat speciale formaat. Kinepolis Brussel deed er gigantische investeringen voor, en wij betaalden 30 euro voor een ticket, maar het moet gezegd: de 70 mm-projectie is zonder meer indrukwekkend. De zwarte vervaagde randen, de verschuiving van stofdeeltjes op de pellicule, de intense scherpte en kleuren op het beeld en de lichtstralen van de projector naar het scherm — het is absoluut een ervaring die de prijs wel waard is. De hele productie van de film komt erdoor helemaal tot zijn recht. Dat is natuurlijk ook grotendeels de verdienste van cinematograaf Hoyte Van Hoytema.

Wet van Zeus

De grandeur is er dus zeker, maar The Odyssey is niet zomaar een blockbuster. De film zindert na door de stillere, menselijke momenten: liefde die voortduurt in tijden van onzekerheid, de angst van een moeder voor haar kind, de trouw van een onderdaan of medesoldaat. Het zijn momenten waarmee Nolan ons een spiegel voorhoudt. Een spiegel die thematisch niet zo ver ligt van Oppenheimer. Odysseus is geen perfecte held. Als soldaat is hij trouw aan zijn bemanning en vindingrijk, zoals zijn list met het paard bewijst, maar dat heeft een keerzijde. Hij kan arrogant zijn en zijn wil doordrijven, waardoor hij genade of mededogen uit het oog verliest. En dan komt er stilaan boete voor de oorlog op zijn pad.

Dat negeren van de wet van Zeus komt op verschillende momenten en manieren terug. De Griekse beschaving staat op de rand van instorten, alleen kijkt iedereen daarvoor te weinig in eigen boezem. Zo vertelt Nolan een verhaal van de (on)zin van oorlog, offers, schaamte en het verlies van menselijkheid dat daarmee gepaard gaat. Zo effent de mens het pad voor zijn eigen ondergang. Dankzij Nolans gebruikelijke fragmentarische montage (opnieuw geweldig werk door Jennifer Lame) en de circulaire, non-lineaire vertelstructuur van zijn scenario brengt hij het verleden en heden door elkaar en laat hij zijn conclusies naar het einde toe nog meer binnenkomen. Zeker als daar ook nog eens de authentiek aanvoelende en waar nodig imposante muziek van Ludwig Göransson bij komt. De duurtijd voelt niet aan als drie uur, maar net voor de afwikkeling verzwakt het tempo wel een beetje. Als we dan toch een minpuntje moeten opnoemen.

Lofbetuigingen

Dat je op het einde weer achterblijft met een kleine stomp in de maag, is ook te danken aan de rits acteurs die Nolan verzameld heeft. In ons overzichtsartikel schreven we al waarom hij koos voor Matt Damon als Odysseus, en zijn bedoeling werkt. Damon is naast een schitterende acteur ook een goed vehikel voor sympathie. Door zijn expressieve maar vaak zachte acteerwerk wordt de lelijke kant van Odysseus ongemakkelijk duidelijk. De koning maakt hier ook een opmerkelijke evolutie door die Damon natuurlijk overbrengt. Dat de rol een fysiek slagveld was, zou je hem niet aangeven, want op zijn 55ste moet hij allesbehalve onderdoen voor zijn jongere medeacteurs.

Elke acteur bespreken is moeilijk met zo’n gigantische cast, maar we hebben nog wat andere lofbetuigingen. Anne Hathaway draagt de emoties van Penelope op de oppervlakte, maar ook haar sterke persoonlijkheid niet ondermijnt. Himesh Patel maakt indruk als Eurylochus, de trouwe maar netelige rechterhand van Odysseus, net als John Leguizamo als zijn trouwste onderdaan in Ithaca en Elliott Page als Sinon, een jonge soldaat veranderd door de oorlog die een verrassend effect heeft op zijn commandant. Robert Pattinson die een slechterik speelt, kan je ook best een revelatie noemen. (Meer van dat krijgen we in Dune: Part Three.)

The Odyssey bereikt voor mij net niet de emotionele hoogtes en absolute betrokkenheid van mijn Nolan-topfilms (Inception en Interstellar), maar dat zijn dan ook mijn favoriete films aller tijden. En sowieso zal ook de thematiek je reactie bepalen. Zeker is dat de filmmaker zijn nalatenschap van slimme, betekenisvolle en complexe blockbusters voortzet, maar niet vergeet dat het allemaal draait om wat je erbij voelt. Als cinefiel voelden we al heel veel door zijn vakkundigheid, en als mens worden we weer geconfronteerd met onze eigen nederigheid en verantwoordelijkheid. Als dat geen cinema is.

The Odyssey is sinds 15 juli te zien in de bioscoop. Ook in IMAX 70 mm in Kinepolis Brussel en in 35 mm in verschillende bioscopen van Lumière.