In Wicker is Alexander Skarsgård haast onherkenbaar als de rieten man van Olivia Colman. Ook de nieuwe DCU-film Clayface valt of staat voor een deel met de look van het titelpersonage. Beide zijn een opmerkelijk staaltje praktische filmkunst, want er kwamen amper visuele effecten aan te pas. Een ideale gelegenheid om het spotlicht te zetten op een paar van de meest opmerkelijke transformaties die acteurs ondergingen dankzij make-up.
Let op: niet alle afbeeldingen of fragmenten zijn geschikt voor gevoelige magen.
John Hurt in The Elephant Man (1980)
Deze klassieker van David Lynch vertelt het verhaal van Joseph Merrick (John in de film), een man die in Victoriaans Londen leefde met extreme vervormingen in zijn gezicht. Vandaag vermoeden artsen dat hij leed aan neurofibromatose (net zoals Adam Pearson uit A Different Man) en het syndroom van Proteus, maar toen was er geen medische hulp voorhanden. Zijn hoofd was zo zwaar dat Merrick niet op zijn rug kon liggen zonder te stikken.
The Elephant Man zou de meest ‘doorsnee’ film uit de carrière van Lynch worden, maar ook een van zijn meest gevoelige. Daarvoor zou wel een overtuigende dosis make-up nodig zijn. Om de nu legendarische Britse acteur John Hurt op Merrick te laten lijken, had Lynch het plan om zelf het prothesemateriaal te maken. Hij maakte een soort uitgebreid masker dat over Hurts borstkas moest komen, maar het was zo pijnlijk om te dragen dat de acteur niet kon acteren. Lynch was er naar verluidt het hart van in, maar producent Mel Brooks (ja, de comedylegende) verzekerde hem dat het een goed idee was om make-upontwerper Christopher Tucker erbij te halen.
De productie kreeg nogal onverwacht hulp van het Royal London Hospital-museum. Ze mochten een extreem breekbare gipsafdruk gebruiken van de echte Merrick. Het ziekenhuis had die destijds gebruikt voor onderzoeken, nu diende die als basis voor een nieuwe mal. Van de afdruk maakten ze een klein kleibeeld, waarvan ze op zijn beurt een nieuwe afdruk maakten. Zoals bij veel prosthetics vandaag maakten ze de stukken toen uit schuimlatex, die in de mal werd gespoten en daarna gebakken. Die nieuwe stukken prothese waren flexibeler dan wat Lynch had gemaakt, maar niet veel makkelijker om aan te brengen. Het duurde acht uur om Hurt klaar te maken en nog eens twee om het er daarna weer af te halen. Met de nodige zorg waren ze door het robuuste materiaal gelukkig wel lang herbruikbaar.
Nog een opmerkelijke prestatie van de film kwam na de release. The Elephant Man werd genomineerd voor acht Oscars, maar make-up was daar niet bij. De categorie bestond toen namelijk nog niet. Het werk van Tucker was zo geliefd dat de Academy de wind van voren kreeg. Een jaar later riepen ze de categorie Best Makeup and Hairstyling in het leven.
David Noughton in An American Werewolf in London (1981)
Het jaar na The Elephant Man was het dan ook letterlijk prijs voor deze hit van John Landis. Op de 54ste Academy Awards won make-uplegende Rick Baker de eerste Oscar in de nieuwe categorie. In de horrorkomedie worden twee vrienden aangevallen door een weerwolf. Een van hen sterft, terwijl de andere, David, langzaam maar zeker zelf transformeert. Landis wou vooral die transformatie filmen zoals nooit tevoren: in fel licht, niet in het donker dat heel wat kon maskeren.
Baker moest er dus voor zorgen dat alles op camera kon gebeuren. De scène werd opgenomen gedurende zes dagen van telkens tien uur. De aanbreng van de prothesen duurde ongeveer zeven uur, en ook hier werden ze gemaakt van schuimlatex. Maar de moeilijkheid bij deze film zat hem vooral in de verschillende fases van de weerwolftransformatie die acteur David Naughton moest vertolken.
Eerst veranderden de ledematen van David van vorm en lengte. Daarvoor bouwden Baker en zijn team samen met het special effects-team zogenaamde “change-o”-prothesen. De gewone schuimlatex was niet rekbaar genoeg om zijn structuur te behouden en de vervormingen geloofwaardig weer te geven. Ze gebruikten daarom polyurethaanelastomeer, een soort polymeer dat nog iets harder is dan rubber. Daar bouwden ze hefbomen, kabels en luchtspuiten in zodat ze de handen en voeten, kaken en een snuit konden laten rekken en opblazen.
Een weerwolf is niet alleen wolfachtig, maar ook harig. Om de haargroei in beeld te kunnen brengen, werkten Baker en co omgekeerd. Eerst deed Naughton make-upstukken aan met heel veel haar, filmden ze dat, waarna ze de vacht gestaag trimden om naar de eerdere transformatiefases te gaan. Als je dat omgekeerd afspeelde, leek het alsof het haar pijlsnel groeide.
Naast al dat prothesewerk maakten Baker en zijn teams ook twee poppen. Eentje om de steeds meer ontbindende vriend van David te vervangen, en ook een voor de laatste fase van de transformatie. Daarin wordt hij geen wolfman maar een weerwolf op vier poten. De pop werd bediend door vijf technici, met dezelfde hefbomen, kabels en spuiten als eerder, en ergens nog een acteur in die opstelling. Al dat werk was dus goed voor de eerste make-up-Oscar, en inspiratie voor ontelbare latere films.
Jeff Goldblum in The Fly (1986)
Zes jaar na Werewolf hadden ook films als The Howling en The Thing de combinatie van poppen en make-up gebruikt. Dat is voer voor een ander artikel, en dus focussen wij op een film die ook een grens wilde verleggen. The Fly van David Cronenberg is een liefdesverhaal dat grondig verkeerd gaat. De onhandige wetenschapper Seth Brundle, gespeeld door Jeff Goldblum, vindt de liefde bij een journaliste, maar door groeiende jaloezie wil hij zijn wetenschapskunde bewijzen. Hij test zijn prototype-teleportatiepods zelf, maar heeft niet door dat er een vlieg mee ingevlogen is. Daardoor verandert hij langzaam in een vliegachtig wezen.
Special creature effects-artiest Chris Walas, make-upontwerper Stephan DuPuis en hun team hadden maar drie maanden om de film voor te bereiden. Zodra Goldblum gecast was, kregen ze een maand om de make-up ook effectief op zijn maat te ontwerpen en maken. Als je dat weet, is het eens zo indrukwekkend wat ze voor elkaar kregen.
Er waren zeven fases in Brundles transformatie. Dat ging van make-up op Goldblums huid zoals een allergische reactie, naar korsten, wratten en loskomende vingernagels. In de derde fase kreeg Goldblum prothesen die zijn hoofd verbreedden, omdat Brundles haar en oren uit moesten vallen. Daarna kwam er nog meer gezichtsstukken en een pak aan te pas, want het personage verliest zijn tanden en krijgt bulten waar later insectenpoten uitkwamen. Die effecten werden steeds extremer gemaakt, waarbij de aanbrengtijd al zo’n vier uur was. Na het pak kwamen ook hier de poppen, om de kaak van Brundles hoofd te verlengen en verder insectenkenmerken te doen verschijnen.
Maar naast die verschrikkelijke vervormingen speelden ook wel wat lichaamssappen een belangrijke rol. Uit de wonden van Brundle komt etter en ander vocht, maar gaandeweg kan hij ook geen eten meer verteren. Net als een vlieg produceert hij een bijtend enzym dat hij op zijn eten en prooi spuwt om ze te doen oplossen. Zo verminkt hij een hand en been van de ex van zijn vriendin, in een van de bekendste — en ergste — scènes uit de film. Die vloeistof maakte de crew door honing, rauwe eieren en melk te mengen en het te laten schiften op kamertemperatuur om de juiste textuur te krijgen. Goldblum hield het ook echt in zijn kaken om te gebruiken tijdens de opnames. Da’s toewijding.
De toewijding van het effecten- en make-upteam werd terecht ook beloond. Cronenberg was hen zo dankbaar dat hij “The Fly designed and created by Chris Walas Inc” als eerste in de credits zette. Hij won een jaar later ook de Oscar for Beste Make-up, maar nu wel samen met DuPuis.
Rebecca Romijn en Jennifer Lawrence in X-Men (2000) en X-Men: First Class (2011)
Misschien is een van de eerste personages waar je bij dit onderwerp aan denkt wel deze iconische mutant. Als gedaanteverwisselaar Mystique of Raven Darkholme moesten zelfs twee actrices hun hele lijf laten transformeren. Rebecca Romijn gaf als eerste gestalte aan Mystique in de eerste drie X-Men-films van Bryan Singer, van 2000 tot 2003. Amper acht jaar later nam Jennifer Lawrence de fakkel over in de prequeltrilogie van Matthew Vaughn. De look van het personage in haar ‘pure’ mutantenvorm bleef wel grotendeels hetzelfde. Een blauwe huid met een soort schubben op bepaalde plaatsen, rood haar en gele ogen.
Bij Romijn stond het proces om volledige lichamen in make-up te hullen nog niet zo ver, wat betekende dat de actrice ongeveer 8 uur in de make-uptrailer zat. (Vergeleken met John Hurt valt dat dan eigenlijk nog mee, maar goed, ze was wel zo goed als naakt.) Dat betekende dat ze soms al om 1 uur ‘s nachts op de set moest aankomen. Waarom precies? Het proces had meerdere stappen. Eerst kreeg de actrice meer dan 100 silicone- en latexstukjes schubben opgeplakt. Die bedekten ongeveer twee derde van haar lichaam, maar waren ook ontworpen om flexibel genoeg te zijn om mee te bewegen. Daarna kwam er een latex beschermlaag op de rest van haar huid, voor die werd bespoten met blauwe bodypaint. Als afwerking volgden de pruik en contactlenzen. Et voilà, Mystique!
Helaas voor Lawrence was de technologie nog niet veel geëvolueerd toen ze aan X-Men: First Class begon. Ook bij haar duurde het toen nog zo’n 7 uur, met een team van zes make-upartiesten. Ook zij kreeg stukken latex opgeplakt met de schubben, gevolgd door drie lagen bodypaint en dan vijf lagen kleurenvlekken om een 3D-marmereffect te creëren. Ondanks de tijdspanne reageerde Lawrence eerst nog enthousiast: “Ik weet dat iedereen met me meevoelt, maar het is zo leuk. Net een slaapfeestje, maar waarbij ik naakt ben en word geverfd.”
In de latere films, Days of Future Past en Dark Phoenix, kreeg Lawrence steeds meer last van de uitgebreide make-up, met huidaandoeningen tot gevolg. Er werd een bodysuit gemaakt dat ze als een onesie aan kon trekken, waardoor alleen haar gezicht nog geverfd moest worden. Daardoor werd de duur teruggedrongen naar zo’n 2 à 3 uur. Ze was ook meer te zien in haar getransformeerde, ‘normalere’ vorm of droeg meer kleren als ze wel nog blauw was. Onlangs werd haar gevraagd of ze het ooit opnieuw zou doen. Haar antwoord? “Never say never, but absolutely fucking not.” Romijn vond het idee minder wraakroepend, want haar zijn we terug als het personage in Avengers: Doomsday. Tot op vandaag blijft het alleszins een iconische rol, en menig cosplayer probeert Romijn en Lawrence te evenaren.
Colin Farrell in The Batman (2022)
Toen destijds de eerste beelden verschenen van The Batman met de vermelding van Colin Farrell, dachten velen dat ze toch naar de verkeerde foto keken. Maar nee, die zware New Yorkse gluiperd bekend als The Penguin werd wel degelijk gespeeld door de Ierse acteur. Matt Reeves had een veelzijdige acteur nodig om de rol op zich te nemen, maar hij had oorspronkelijk niet zo’n uitgebreide metamorfose voor ogen. Farrell was voor een andere rol wat bijgekomen, en dat vond de regisseur wel werken voor het personage. Maar de acteur voelde zich zo niet goed in zijn vel, dus wou hij het liever weer kwijtspelen. Daarom opteerde Reeves om die look op een andere manier te bereiken — met prothesemake-up.
Hij schakelde Mike Marino in, de make-updesigner die recent ook Sebastian Stan hielp transformeren in A Different Man. Door de link tussen het personage en pinguïns zocht hij daar inspiratie. “Er was een interessante foto bij van een pinguïn met erg afhangende wenkbrauwen met zwarte en witte haren. Er waren er ook met gebroken of beschadigde bekken.” Dat alles nam hij mee in het ontwerp, dat dus véél prothesemateriaal inhield.
Om ervoor te zorgen dat Farrell kon acteren, werkte Marino met verschillende diktes siliconen in het gezicht. Aan de zijkanten van zijn neus was het dunner dan in het midden, zodat het niet als een log geheel bleef. Verder is ook de rest van zijn gezicht bedekt, behalve zijn voorhoofd. Dat paste bij de rest van de make-up en zorgde ervoor dat ook daar zijn beweeglijkheid behouden bleef. Al zat er wel nog iets anders in de weg: Farrells haar. Reeves kon hem overtuigen om de bovenste helft af te scheren, waardoor de acteur wel met een soort monnikkapsel moest rondlopen.
Maar toen kwam er nog een hindernis: de COVID-pandemie. The Batman bleef lange tijd in productie, tot Robert Pattinson positief testte. Iedereen ging naar huis, en Farrell stortte zich zoals velen op sport. Zo viel de acteur weer verschillende kilo’s af. Marino stond opnieuw voor een uitdaging: dat verloren gewicht moesten ze aanvullen met nog meer prothesewerk. Wanneer The Batman weer van start ging, duurde het zo drie uur om Farrell te transformeren in Cobblepot. Samen met de COVID-maatregelen zorgde dat ervoor dat Matt Reeves de acteur zelfs nooit zonder die make-up zag tijdens de draaiperiode. Had hij het niet geweten, hij had de transformatie misschien ook niet geloofd.
Alexander Skarsgård in Wicker (2026)
In Wicker speelt Alexander Skarsgård de ideale man van Olivia Colman, maar dan volledig (écht volledig) van riet. Het kostuum en de make-up die Skarsgård draagt in de film werd gemaakt door Wētā Workshop, de artiesten die hetzelfde deden voor de Lord of the Rings-films en zo wereldberoemd werden. Dat ontwerp bestond volgens make-up ontwerper Joe Dunckley en -artiest Sarah Rubano ook volledig uit aparte onderdelen. De moeilijkheid daarbij was ervoor zorgen dat Skarsgård ook echt kon bewegen en acteren in het pak.
Daarom ontwierpen ze het patroon van de rieten sprieten (hehe) op basis van een digitale scan van de acteur. Dat werd meteen 3D-geprint. Een primeur, want tot nu toe gebruikten ateliers altijd eerst gietvormen om het materiaal met de hand te maken. Uiteindelijk printten ze 50 onderdelen. Het geprinte riet werd daarna bewerkt en geverfd om eruit te zien als riet. Spriet per spriet, zoals bij echt rietwerk. Bij de assemblage was het belangrijkste dan om alles goed uit te lijnen voor en tijdens dat het op een pak genaaid werd.
Het hoofd was nog een ander paar mouwen. Dat bestond uit 13 afzonderlijke stukken: wimpers, lippen, oren, onderogen, kin, kaken enz. Dat was nodig om de acteur wat uitdrukkingsvrijheid te geven. De stukken werden een voor een op Skarsgårds gezicht geplakt, net als de pruik, die bestond uit vlas. Ook daarbij kwam veel handwerk kijken: elke vezel werd er apart op genaaid.
En toch, ondanks al dat detailwerk, had het team niet meer dan twee uur nodig om Skarsgård ‘s morgens klaar te maken. Daar zouden enkele anderen in deze lijst gerust voor getekend hebben. Wil je nog wat grappige anekdotes over het rieten pak? Skarsgård schonk een opmerkelijk deel ervan aan Graham Norton.
Tom Rhys Harries in Clayface (2026)
Daar is Mike Marino alweer, want de make-upontwerper zet zijn tocht verder in het universum van Batman en co, het DCU. In Clayface brengen regisseur James Watkins (Speak No Evil) en scenarist Mike Flanagan (Carrie, The Haunting of Hill House) het verhaal van Matt Hagen, een rijzende Hollywoodster die zijn carrière én gezicht ziet wegsmelten na een gewelddadige afrekening en een mislukte poging met nanotechnologie om dat recht te zetten.
Watkins en co gebruikten onder andere The Fly als inspiratiebron om zo weinig mogelijk CGI te gebruiken. Acteur Tom Rhys Harries kreeg voor de film in totaal maar liefst 65 (!) verschillende looks. Hij bracht ‘s morgens eerst vier uur in de make-upstoel door, maar dat werd uiteindelijk gestroomlijnd naar twee. Aan het begin van de film moest zijn gezicht verminkt lijken in meerdere gradaties, want na de aanval ondergaat Hagen een paar hersteloperaties. Daarvoor gebruikten Marino en zijn team echte huidaandoeningen en -verwondingen als referentie.
Na Hagens wonderbaarlijk herstel dankzij de nanodeeltjes duurt het even voor Hagen weet wat er precies aan de hand is. Geleidelijk begint zijn eerst perfect herstelde huid het te begeven. Het loopt uit en wordt beweegbaar… als klei. Marino liet siliconenprothesen maken met ingebouwde mechanismen zoals draden en hefbomen waarmee het team op afstand Hagens huid kon laten rekken, omhoog doen, uitzakken en smelten. Ook in de mond van Rhys Harries zaten soms bitjes waarmee zijn kaak en spraak werden vervormd. Zo kon zijn gezicht erg asymmetrisch worden, maar ze konden het zo ook weer herstellen naar de oorspronkelijke staat.
Een van de spraakmakendste scènes is die in het vliegtuigtoilet, waar zijn smeltende huid zijn zicht belemmert. Hij begint het verwoed weg te snijden tijdens een moment van turbulentie… Tijdens die scène had Rhys Harries verschillende scharen: scherp, stomp, van rubber, met de tip, zonder. De set stond namelijk ook op een gimbal, een ophangsysteem om de turbulentie na te bootsen. Met de bewegende prothesen, de scharen en de schokken lijkt het misschien riskant, maar voor de close-up had het team een gigantische oogbol en dito schaar. Niet voor gevoelige kijkers! Maar als je het einde van dit artikel hebt gehaald, kan je duidelijk best tegen een stootje.
Wicker en Clayface zijn nu te zien in de bioscoop. The Elephant Man kan je streamen op MUBI, The Batman op HBO Max, The Fly en alle X-Men-films op Disney+. An American Werewolf in London (en alle andere films) is te huur of te koop op verschillende kanalen.
