Coward review: de durf van zachtheid

Op 7 oktober opent de nieuwste film van Lukas Dhont het 53ste filmfestival van Gent. Coward vertelt het verhaal van twee jongemannen die elkaar vinden in een van de ergst mogelijke omstandigheden: de Eerste Wereldoorlog. Het is een film geworden over liefde, maar ook idealisme, onschuld en de (on)zin van oorlog.

Nooit zo’n oorlog gezien

Een groep soldaten die zingend naar het front trekt: het is een beeld dat we nu wellicht nog maar weinig zouden zien. De tieners van nu groeien op met dagelijkse beelden van gewelddadige oorlogen, van Oekraïne tot Gaza over Iran. De draagkracht voor gewapende conflicten wordt alsmaar kleiner, omdat ze steeds vaker begonnen worden door megalomane wereldleiders, die de rest van de wereld eigenlijk maar laten begaan. Maar in de jaren 14-18 had niemand al zo’n oorlog gezien. De nieuwste film van Lukas Dhont (Close, Girl) begint zo dus wel met het opmerkelijke beeld van jongemannen die lachend en scanderend naar de Westhoek trekken. Strijden voor hun vaderland, dat is een eer. Zij zijn er klaar voor.

De kijker weet meteen dat het niet zo is. Hun zangstonde eindigt met een schreeuw, een voorbode van wat hen te wachten staat. Die harde realiteit voelen ze al zodra ze uitstappen. Hun eerste taak is namelijk dode strijdmakkers uit laadbakken halen en hen begraven. Bijna allemaal zijn het leeftijdsgenoten, van tieners tot niet veel ouder dan begin de 20. Een van hen is Pierre (Emmanuel Macchia), een teruggetrokken boerenzoon die overweldigd is door wat hij te zien krijgt.

De groep probeert de moraal hoog te houden door uit te kijken naar positieve dingen. Soldaat Jacobs (Willem De Schryver) is net vader geworden en vastbesloten om zijn zoon zo snel mogelijk te zien. Andere soldaten zijn dan weer ongeduldig om hun steentje bij te dragen aan het front. Ook het leger zorgt voor ontspanning, want hun uitvalsbasis heeft een logistiek team van afgekeurde soldaten die ook een revue plannen. De artistieke leider is de uitbundige en zelfverzekerde Francis (Valentin Campagne). Hij raakt al snel geboeid door Pierre, die steeds meer tijd met hem wil doorbrengen. Terwijl de oorlog harder wordt, worden de twee verliefd op elkaar.

Belgisch perspectief

Gezien de grote rol die ons land speelde in beide wereldoorlogen, is het toch verrassend dat er niet zo veel Belgische oorlogsfictie is. Er was de serie In Vlaamse Velden en films Wil, The Last Front en Torpedo over de Tweede Wereldoorlog, maar verder is ons perspectief nog eerder onontgonnen grond. Alleen al daarom is Coward een waardevolle toevoeging aan het filmcanon. De eerste helft draait zo goed als volledig om de compagnie van Francis en Pierre, en de unieke, complexe groepsdynamieken van de oorlog. Dit zijn jongens uit onze omgeving, die elkaar hadden kunnen kennen. Het eerste wapenfeit van Francis als artiest is een vertolking van de bevalling van Jacobs’ vrouw, die het ijs breekt wanneer het gemis de kop opsteekt.

De aanwezigheid van entertainment in legerbasissen is ook een interessante invalshoek. Meestal zien we dat beperkt tot muziek en gezang, of in de Tweede Wereldoorlog met rondreizende gezelschappen. Hier viel alles in handen van jongens die soms geen creatieve aanleg hadden, maar er toch iets van maakten om hun makkers te helpen. De revuescènes, gechoreografeerd door Nora Monsecour en met muziek door Dhonts vaste componist Valentin Hadjaj, zijn even grappig als pakkend. Het is soms een nodige aanzet voor de jonge soldaten om hun schaamte te laten varen en hun emoties de vrije loop te laten.

In dat opzicht is Lukas Dhont een goede match als regisseur en co-scenarist. Ja, er is bravoure en ego in de compagnie, maar minstens evenveel vertrouwen en zelfs tederheid. De evolutie in het scenario, opnieuw mee geschreven door Angelo Tijssens, laat ruimte voor die momenten. De scènes aan het front zijn bruut en indrukwekkend gefilmd, maar ook nodig om te illustreren hoe snel je in die omstandigheden je menselijkheid verliest en wanhopig wordt. De meesten onder ons zijn niet gemaakt voor oorlog. Ben je een lafaard (een coward in het Engels) als je het niet meer wil? In een van de meest memorabele scènes durven de jongens elkaar zonder schroom te troosten in die omstandigheden. Het zijn taferelen die we nog altijd te weinig te zien krijgen.

Overleven

De tweede helft van Coward is dan weer een pak intiemer, want de gevoelens tussen Pierre en Francis worden intenser. Maar dat brengt hen ook in een soort tweestrijd. Francis heeft duidelijk voldoening gevonden in het afleiden van gewonde en moegestreden soldaten. Pierre is een van hen, want hij vindt het steeds moeilijker te aanvaarden dat hij altijd terug moet naar het echte strijdtoneel. Dhont brengt na Close dus opnieuw een verhaal van kwetsbare queerpersonages. Maar hij doet dat deze keer wel zonder de shockfactor die zijn vorige films voor sommigen controversieel maakte. De oorlog is al shockerend genoeg. Tegelijk toont hij het front niet alleen als een plek van ellende, maar een waar zelfs romantiek en verlangen kunnen bestaan. Die verbinding vinden, op welke manier dan ook, was misschien de enige manier om echt te overleven.

En toch vond ik de eerste helft van de film memorabeler dan die tweede, net omdat die iets meer toevoegt aan wat al bestaat. Het tempo zakt dan ook net iets meer in. Emmanuel Macchia en Valentin Campagne zijn zeker wel heel naturelle acteurs. Geen van beide volgde een acteursopleiding – Macchia had hiervoor zelfs nog nooit geacteerd. Dhont spotte hem op zijn school. Het is een aanpak die opnieuw vruchten afwerpt, want Macchia heeft misschien ook wel de moeilijkste rol van de twee. Genoeg kunnen overbrengen van de introverte Pierre is geen makkelijke opdracht. Beide mannen kunnen wel genoeg reikwijdte laten zien: het leverde hen dan ook de gedeelde acteursprijs op in Cannes.

Tegelijk ook minstens even veel lof voor de rest van de jonge cast, die Coward mee moeten dragen. Het is onze officiële Oscarinzending, en van een regisseur die België mee op de kaart aan het zetten is in het buitenland. Eigenlijk verwacht je daarin wel een cameo van een grote Belgische acteur als generaal, maar nee. Willem De Schryver is de grootste naam op de affiche, en terecht. Dit mag dan wel zijn eerste filmrol zijn; hij is snel de beste acteur van zijn generatie aan het worden. Ook hier voegt hij weer zo veel emotie toe in het ensemble. Maar ook namen zoals Liam Jacqmin (Putain), Jef Jacobs (Nachtvlinders) en Mistral Guidotti (Holly) zijn er om te onthouden.

Ten slotte is er nog de intieme manier waarop Dhont en cinematograaf Frank Van den Eeden ook dit verhaal brengen. De handheld-cameratechniek en dichte focus op de personages zijn een bedachtzaam contrast met de schaal en onpersoonlijkheid van oorlog. Coward is daarmee op alle vlakken consistent en pakkend.

Coward is vanaf 7 oktober te zien op Film Fest Gent en vanaf 21 oktober in de bioscoop.