The Wheel of Time review: het is het allemaal waard

Er zijn een aantal grote fantasyreeksen van meer dan 10 boeken waar je als casual lezer niet zomaar aan begint. Ik ben, dankzij de tv-reeks, aan The Wheel of Time begonnen, dat al langer op mijn radar stond. Zo’n reeks is uiteraard ook een beetje werken, maar het feit dat ik het heb uitgelezen toont alvast aan dat het de moeite was. En nu is de vraag: waarom is deze high fantasy-reeks de moeite?

The Wheel of Time turns, and Ages come and pass, leaving memories that become legend. Legend fades to myth, and even myth is long forgotten when the Age that gave it birth comes again. In one Age, called the Third Age by some, an Age yet to come, an Age long past, a wind rose in the Mountains of Mist. The wind was not the beginning. There are neither beginnings or endings to the turning of the Wheel of Time. But it was a beginning.

In The Wheel of Time verloopt de tijd eerder cyclisch in plaats van lineair. Dit concept heeft schrijver Robert Jordan overgenomen van de Oosterse filosofieën en godsdiensten alsook van de Noorse mythologie. Voor de personages en gebeurtenissen heeft Jordan ook elementen uit de Koning Arthur-legende, de Islam, Ierse mythologie en nog veel meer overgenomen. Hierdoor is de cultuur in de wereld van The Wheel of Time heel rijk en op zich zeer uniek en toch herkenbaar.

Wat vooraf ging…

Ooit werd de wereld geschapen door de Schepper. Maar omdat alles in evenwicht moet zijn, kwam er samen met de Schepper ook zijn antithese tot stand, de Duistere (of The Dark One). Onmiddellijk werd deze opgesloten zodat hij de wereld niet kon aanraken. In de wereld is er een magiesysteem actief gelinkt aan de Ene Kracht (One Power). Deze kracht is opgedeeld in een mannelijke helft (saidin) en een vrouwelijke helft (saidar). In de vorige eeuw, de Eeuw van Legenden (Age of Legends), konden zowel mannen als vrouwen de kracht geleiden en werden ze Aes Sedai genoemd.

Een experiment van deze Aes Sedai heeft ervoor gezorgd dat er barsten kwamen in de gevangenis van de Duistere zodat langzaam zijn invloed over de wereld kon uitbreiden. Om dit tegen te gaan ontstond er in het Patroon van het Rad des Tijds een Draak. Zijn naam was Lews Therin Telamon, een mannelijke geleider met ongeziene kracht. Samen met zijn leger van Aes Sedai vocht hij tegen de Duistere en zijn leger. Hij maakte 7 zegels van een onbreekbaar materiaal, cuendillar, om de gevangenis van de Duistere terug dicht te maken. Samen met 113 geleiders kon Lews de Duistere met zijn meest trouwe dienaren, de Verzakers (Forsaken), terug opsluiten.

Maar net voor deze overwinning slaagde de Duistere erin om de saidin, de mannelijke helft van de Ene Kracht, te besmetten. Elke mannelijke geleider werd hierdoor waanzinnig. In deze waanzin doodde Lews zijn eigen familie en zijn vrienden om uiteindelijk zichzelf van het leven te beroven. Al deze waanzinnig geworden mannen barsten in gigantische bubbels van kracht uit. Dit evenement zal gekend zijn als ‘het Breken van de Wereld’. Immense aardbevingen, tsunami’s, vulkaanuitbarstingen enzovoort zorgden ervoor dat de wereld er opeens helemaal anders uitzag.

Het waren de vrouwelijke Aes Sedai die daarna de leiding namen om terug orde in de wereld te brengen. Maar al direct na het Breken van de Wereld wisten ze dat de Duistere ooit terug zou uitbreken en daarbij zou er ook een nieuwe Draak opstaan. De Herrezen Draak (The Dragon Reborn). En opnieuw zou de mensheid moeten vechten om te blijven bestaan, alleen is er ook de angst dat de Herrezen Draak ook gedoemd is om de wereld nog eens te breken.

Het verhaal van de reeks

Ons episch verhaal begint kleinschalig. Een mysterieuze vrouw van aanzien komt aan in het kleine dorpje Emondsveld (Emond’s Field) in Tweewater (Two Rivers). Niet snel daarna wordt het dorpje overvallen door Trollocs. Trollocs zijn een soort mensachtige monsters die al in heel lange tijd niet meer gezien zijn. Het is duidelijk dat de Trollocs het op 3 jongemannen in het dorp gemunt hebben: Rhand Altor (Rand al’Thor), Mart Cauton (Matrin Cauthon) en Perijn Aybara (Perrin Aybara).

De vrouw maakt zich bekend als een Aes Sedai met de naam Moiraine Damodred. Ze heeft een zwaardhand, soort beschermer, bij haar die Lan Mandragoran heet. Ze overtuigt de 3 jongens dat hun aanwezigheid het dorp in gevaar brengt en dat ze haar moeten volgen naar een veiligere plek. Ook neemt ze het meisje Egwene Alveren (Egwene al’Vere) mee omdat Moiraine in haar een toekomstige Aes Sedai ziet. Later volgt Nynaeve Almaeren (al’Maera), de iets oudere ‘geneesvrouw’ van het dorp, hen. Ook is het duidelijk dat Nynaeve de Ene Kracht kan besturen, al heeft ze niet echt de volledige controle.

En zo hebben we de 5 belangrijkste personages uit The Wheel of Time leren kennen. Alle 5 afkomstig uit hetzelfde kleine dorpje. En van de 3 mannen is het duidelijk dat een de Herrezen Draak is, terwijl de andere 2 een onmisbare rol zullen spelen in de naderende Laatste Slag…

We zullen nu eens heel kort door de boeken gaan, zo spoilervrij mogelijk, om een idee te krijgen van de opbouw van de reeks.

De eerste trilogie: Het Oog van de Wereld (1990), De Grote Jacht (1990) en De Herrezen Draak (1991)

Ook al doet de titel vermoeden dat je pas in het derde boek te weten komt wie de Herrezen Draak is, is dit niet het geval. Je weet dit al tegen het einde van het eerste boek. Eigenlijk al sneller, want het boek maakt er niet per se zo’n mysterie van. Dit is iets wat de tv-reeks wel doet, maar dit is te wijten aan het medium. Voor een tv-reeks is deze overkoepelende vraag veel belangrijker om het eerste seizoen op te bouwen.

Waarom zet ik nu deze eerste 3 boeken apart als een trilogie? Dat is omdat ze zo anders voelen dan alles wat erna komt. Dat Robert Jordan een eerbetoon wil brengen aan The Lord of the Rings kan eigenlijk niet duidelijker zijn dan wat er in deze boeken gebeurt, zeker in het eerste boek. Het kleine dorp toont veel vergelijkingen met The Shire, de ‘magiër’ die langskomt kan zowel op Gandalf als Moiraine slaan en zo vertrekken onze jonge helden op een zeer klassieke queeste. Zeker in deze eerste 3 boeken komen er veel elementen terug uit The Lord of the Rings, zowel in plaatsen als in voorwerpen, en dat is wel leuk om door te gaan.

Qua verhaalstructuur vertonen de drie boeken een beetje hetzelfde patroon. Onze hoofdrolspelers worden door een gebeurtenis gesplitst in 2 à 3 groepjes die elk hun eigen avontuur beleven om op het einde van het boek terug samen te komen. Dit voelt heel klassiek aan en hebben we zeker in de 35 jaar die reeds gepasseerd zijn sinds de release al vaker gezien. Vooral boek 2 en boek 3 voelen op vele vlakken aan als een herhaling, maar er wordt in elk boek genoeg algemene vooruitgang gemaakt, zodat je dit er wel kan bijnemen.

Het uitbreiden van de wereld: De Komst van de Schaduw (1992), Vuur uit de Hemel (1993), Heer van Chaos (1994) en Een Kroon van Zwaarden (1996)

De volgende vier boeken vormen de piek van Jordans kunnen. Hij besluit af te wijken van zijn gekende patroon en ook in de wereld van The Wheel of Time vinden grote veranderingen plaats.

Het is tijd voor echt grote worldbuilding. Direct na boek 3 wordt de Herrezen Draak geconfronteerd met zijn limieten en besluit hij om samen met het woestijnvolk, de Aiel, af te zakken naar de woestijn zoals de voorspelling al aangaf. Hierdoor wordt niet alleen de wereld uitgebreid, maar ook de hele geschiedenis van de Aiel vanaf Het Breken van de Wereld wordt uit de doeken gedaan met alle gevolgen voor de rest van de wereld. Binnen deze wereld zien we dan weer dat Jordan veel inspiratie heeft gehaald uit de reeks Dune. Zo zijn de Aiel en de Fremen verdacht gelijkend en is hun visie op de Herrezen Draak heel gelijkaardig aan Muad’Dib, en de Wijzen in hun cultuur hebben wat weg van de Bene Gesserit.

Maar aan de andere kant zijn er onze andere hoofdpersonages die niet met de Herrezen Draak meereizen. Ook zij verkennen een heel nieuw stuk van de wereld. Hun ontdekkingen en ervaringen geven ook immens veel kleur aan de wereld en de boeken, zodat het gewoon leuk wordt om in te vertoeven.

Wat ook heel belangrijk is in deze vier boeken, is dat de machtsverhoudingen binnen de wereld van The Wheel of Time volledig verschuiven. De aanhangers van de Duistere proberen subtiel de wereld te manipuleren, maar onze hoofdrolspelers laten zich hier zo weinig mogelijk in doen. Met als gevolg dat er veel machtsvacuüms ontstaan die noodgedwongen ingevuld moeten worden door onze nieuwe helden. En ze moeten natuurlijk de wereld op tijd naar hun hand kunnen zetten met de onvermijdelijke Laatste Slag in aantocht.

Op een manier wordt de wereld hier ook gebroken, al is dit eerder op een politiek niveau dan op een letterlijke schaal zoals op het einde van de vorige Eeuw.

De sleur: Het Pad der Dolken (1998), Hart van de Winter (2000) en Viersprong van de Schemer (2003)

Deze boeken worden een beetje denigrerend ‘de sleur’ of ‘the slog’ genoemd. Ik ben het er niet helemaal mee eens, maar het is wel een duidelijk verschil met wat ervoor en erna komt.

De drie boeken beslaan samen ongeveer 2.000 pagina’s, maar eigenlijk gebeurt er bitter weinig in. Persoonlijk heeft dit me niet echt gestoord totdat ik aan Viersprong van de Schemer kwam. In de vorige boeken werd de wereldorde een beetje door elkaar geschud. Nu is het aan de Herrezen Draak om te zorgen dat iedereen dezelfde richting uitkijkt. De wereld zit echter nog vol interne politieke conflicten die door hun complexe geschiedenis niet zomaar op te lossen zijn. Daarboven wordt ook een dreiging van over de oceaan steeds prominenter om nog maar van de plannen van de dienaren van de Duistere te zwijgen.

In deze boeken wordt het ook wel steeds duidelijker welke rol iedereen zal spelen in de Laatste Slag en is vooral de vraag of iedereen op tijd klaar zal geraken voordat het zover is.

Aan de publicatiedata is ook wel te zien dat het voor Jordan steeds moeilijker werd om de focus te houden. Op dit moment heeft hij al zo’n grote wereld geschapen dat het niet makkelijk wordt om alles en iedereen terug te krijgen naar waar hij wil dat alles eindigt.

Ongeacht het trager tempo bevat deze reeks boeken een van de allerbeste sequenties uit heel de reeks. Wat er op het einde van Hart van de Winter gebeurt, is het beste stukje fantasy dat ik al gelezen heb. En daarom komt de teleurstelling van Viersprong van de Schemer des te harder aan. De eerste bijna 100 pagina’s zijn namelijk een herhaling van het einde van het vorige boek, maar vanuit een ander standpunt. Verder gebeurt er eigenlijk nauwelijks iets in dit boek, waardoor dit wel vrij frustrerend aanvoelt. Maar gelukkig heeft Jordan hier de reacties van de lezers meegenomen en heeft hij zich goed herpakt, maar dan schuilt er toch venijn in het echte leven…

De herpakking: Mes van Dromen (2005)

Jordan had na de kritiek op zijn 10de boek door dat het tijd werd om af te ronden. In zijn Mes van Dromen slaagt hij er dan ook in om veel subplots af te ronden. In dit boek voel je dat Jordan zijn tempo omhoog duwt en alles klaar duwt voor de Laatste Slag. De schrijfstijl van Jordan blijft wel consistent met zijn weelderige beschrijvingen, maar aangevuld met echte vooruitgang in de gebeurtenissen.

Dit was ook duidelijk de aanzet van Robert Jordan naar de Laatste Slag. Mes van Dromen zou het voorlaatste boek worden, zodat zijn 12de boek Het Licht van Weleer alles zou afronden met de Laatste Slag. Ongeacht hoe dik het boek zou worden, zou het het laatste boek zijn.

En toen liet Jordan in 2006 weten dat hij aan een hartziekte leed met een levensverwachting van vier jaar. Een jaar later, in 2007, liet hij dan toch het leven, zonder zijn 12de boek te hebben geschreven.

De laatste trilogie: De Naderende Storm (2009), De Torens van Middernacht (2010) en Het Licht van Weleer (2013)

Robert Jordan had voorzien dat hij mogelijk zijn laatste boek niet zou kunnen afmaken en besloot zijn aandacht in zijn laatste jaar vooral op notities en aantekeningen te vestigen. Hij wilde zoveel mogelijk lijnen klaar hebben liggen zodat een andere auteur het voor hem zou kunnen afmaken, mocht hij vroegtijdig overlijden. Jordans vrouw koos na het overlijden het toen nog opkomende talent Brandon Sanderson om het laatste boek te schrijven.

Sanderson was zelf al vanaf de jaren 90 een grote fan van The Wheel of Time. Hij wou dit dus ook absoluut alle eer aan doen. Na het goed bestuderen van de aantekeningen van Jordan, bleek al snel dat hij er niet ging komen met één boek. Hij besloot om Het Licht van Weleer op te splitsen in 3 delen. Als je Jordans echte plan wil eren, kan je deze trilogie ook lezen als één dik boek van 3.000 pagina’s.

Maar jongens toch, wat een laatste 3.000 pagina’s zijn dat! Sanderson splitst de grote verhaallijnen op in zijn eerste twee boeken. Zo krijgen de verhaallijnen van Egwene, Nynaeve en Rhand de grootste vooruitgang in De Naderende Storm en worden de verhalen van Perijn en Mart vooruitgeduwd in De Torens van Middernacht. Op het einde van dit 13de boek staat dan ook iedereen ongeveer klaar voor de Laatste Slag. En ja, Het Licht van Weleer is een 1.000 pagina’s tellend boek dat praktisch alleen over de Laatste Slag gaat. Om over epische lengte te spreken. De grootste veldslag van de Laatste Slag krijgt dan ook nog een apart hoofdstuk (hoofdstuk 37) van meer dan 200 pagina’s lang!!! Sanderson wou deze slag op deze manier schrijven zodat je als lezer de wanhoop, chaos en vermoeidheid van de personages meevoelt.

Is er een verschil te merken tussen Jordan en Sanderson? Jazeker, ook niet meer dan logisch. Maar Sanderson zit er toch belachelijk dicht bij. Enkel het personage van Mart is een beetje moeilijker, dat heeft Sanderson moeilijk klaar gekregen. Daar voel je wel een verschil tussen beide auteurs. Maar eigenlijk kunnen de boeken van Sanderson hier het best omschreven worden als ‘Robert Jordan die schrijft nadat hij speed genomen heeft’. Het gaat vooruit en er wordt veel minder gemeanderd doorheen de wereld. Iets wat Jordan zelf ook al deels klaargezet had in zijn Mes van Dromen. Maar zeker in het laatste boek voelt geen enkel hoofdstuk te veel. Wat zeg ik: geen enkele zin, geen enkel woord.

Sanderson heeft de immens moeilijke en ondankbare taak gekregen om een van de populairste epische fantasyreeksen af te ronden. En hij heeft gedaan. En hoe.

Meer dan good vs. evil

De opzet van The Wheel of Time valt onder het zogenaamde high fantasy of epic fantasy. Belangrijk in dit genre is dat de setting niet onze wereld is, maar een eigen wereld met eigen regels. Het meest voorkomende thema in dit genre is de simpele ‘goed tegen slecht’-premisse die hier ook heel duidelijk aanwezig is. Alleen wordt dit thema dankzij de uitgebreide worldbuilding van Jordan vaak naar achter geschoven. Wanneer dit thema dan terugkomt, is grijs veel belangrijker dan zwart-wit.

Waar het op het eerste gezicht lijkt dat de Draak het goede moet voorstellen en de Duistere het slechte, blijkt dit in hun handelingen toch niet altijd zo simpel. Doorheen de wereld zijn er immers vele verschillende culturen die elk een ander beeld hebben van wat net goed is en wat slecht is. Enkele culturen worden pas diepgaand behandeld in de latere boeken, terwijl ze bij hun introductie heel eenduidig overkomen, net afhankelijk van het POV dat we op dat moment lezen. Net op die manier krijgen we een empathische spiegel die we ook moeten meenemen in het echte leven.

In totaal zijn er meer dan 2.200 personages beschreven in de boekenreeks en 147 personages krijgen ergens minstens 1 keer een eigen POV. Hierdoor zie je de wereld op verschillende manieren en moet je soms zelf uitmaken waar je de handelingen van sommige personages moet plaatsen.

Van de 5 hoofdpersonages slaagt Jordan er ook in om echte mensen neer te zetten. De gebeurtenissen tussen de start van boek 1 en het einde van boek 14 beslaan net geen drie jaar. Dus alle vijf zijn onze personages nog adolescenten die moeten groeien. En iedereen krijgt uiteraard een boog. Meer nog, Jordan slaagt erin dat je elk personage ergens in de boeken hartgrondig vervelend vindt en op een ander moment is het opeens je lievelingspersonage. Persoonlijk over de 14 boeken heen zijn Egwene en Mart mijn favorieten. Maar ik heb ook op beiden gevloekt.

Vrouwen aan de macht

Wat ook interessant is in de wereld van The Wheel of Time is dat de heersende orde echt een matriarchaat is. Sinds het besmetten van de mannelijke helft van de Ene Kracht, worden mannelijke geleiders immers direct de kiem in gesmoord. De Aes Sedai die nu uitsluitend vrouwelijk zijn, hebben zich opgedeeld in 7 groepen, Ajah genaamd. Elk heeft een doel in de wereld:

• De Rode Ajah: beschermt de wereld tegen mannelijke geleiders. Dit resulteert in het feit dat ze veelal alle mannen haten. Ze hebben daarom ook geen zwaardhand (beschermer).
• De Groene Ajah: de zogenaamde strijdvaardige Ajah. Zij bereiden zich sterk voor op de Laatste Slag en hebben ook vaak meerdere (mannelijke) zwaardhanden.
• De Grijze Ajah: focust zich op diplomatie binnen de politiek van de wereld.
• De Bruine Ajah: zij houden zich bezig met kennis verzamelen. Hun grootste doel is om zoveel mogelijk verloren kennis uit de Eeuw van Legenden terug te vinden.
• De Gele Ajah: de genezers. Ze willen de mensheid helpen via heling.
• De Blauwe Ajah: de rechtvaardige Ajah die zich ook direct moeit in de politiek om eigen agenda’s door te duwen.
• De Witte Ajah: de filosofen. De meest afzijdige Ajah uit de hoop.

Ook binnen de koninkrijken in de wereld van The Wheel of Time zijn het veelal vrouwen die macht hebben. Ze komt vooral koninginnen tegen en de troonopvolgers zullen altijd hun dochters zijn. Mannen worden voornamelijk gebruikt voor de legers, niet voor de echte macht. En dit heeft als gevolg dat sommige vrouwelijke personages dingen doen die je als lezer eerder als mannelijk zou bestempelen. En opeens komen de vrouwen onsympathiek over. Dat is de grootste spiegel die Jordan ons voorhoudt. Hoe onevenwichtig onze eigen samenleving op dit vlak is. Ook al willen we dit graag anders zien, toch trap je soms in de val.

Nu, ik moet ook toegeven dat Jordan niet altijd even goed is in het schrijven van vrouwelijke personages. Daarom komt het feministische doel dat hij wil aantonen niet goed naar boven. We kunnen hem dat ook niet helemaal kwalijk nemen natuurlijk, want hij blijft een kind van zijn tijd en opvoeding. Regelmatig vervalt hij toch in negatieve stereotypes. Vooral hoe beiden naar elkaar kijken, blijft veel te lang ongewijzigd, wat na een tijdje vervelend begint te worden. Veel van deze dynamiek komt vermoedelijk wel voort uit Jordans intentie om wat humor en luchtigheid in het verhaal te steken.

Het rad kan blijven draaien

Over The Wheel of Time kan je blijven babbelen en ik denk net dat dat zijn sterkte is. De worldbuilding is zo immens dat er veel over te zeggen valt. Maar ergens moet ik ook mijn rad van woorden laten stoppen met draaien.

The Wheel of Time dompelt je onder in een rijke wereld. Robert Jordan is een meester in het uitwerken van culturen. Zijn manier om legenden in mythen te laten overgaan om vervolgens tot vergeten profetieën te eindigen is meesterlijk. Zijn kleurrijke fantasy staat in schril contrast met de sombere donkere high fantasy die we vaker tegenkomen. Alleen verliest Jordan zich vaak in zijn eigen verhaal en meandert hij net te veel, waardoor het niet altijd even vlot vooruitgaat. Maar alles is het waard voor iets aan het einde. Het moeilijkste punt aan zo’n lange epische fantasy-reeks is en blijft het goed afronden. En dankzij de vlotte pen van Brandon Sanderson heeft The Wheel of Time een einde gekregen dat het verdient. En misschien wil je van sommige personages nog meer lezen, maar onthoudt:

There are no endings, and never will be endings, to the turning of the Wheel of Time. But it was an ending.