Hoe Persona 5 ook de echte wereld kan veranderen

1

Met anderhalf miljoen copies in de verkoopstabel en een haast unaniem kritisch succes, kunnen we gerust zeggen dat Persona 5 een schot in de roos is. Wij hadden een review gepland, maar kregen het niet over ons hart om de pen vast te nemen alvorens de credits gezien te hebben. Na 93u spelen zijn we klaar, maar zijn we plots ook midden juni, en het nut van een extra roos op de al kolossale stapel te gooien is nogal gering. Gezien de timing, en het feit dat dit ondertussen mijn derde Persona game is, wil ik het hebben over iets dat me nauw aan het hart ligt: de impact die deze spellen op een persoon kunnen hebben. Elke Persona-speler zal het eens zijn, maar het mag ook eens aan buitenstaanders gezegd worden: ondanks hun zware J-atmosfeer zijn de Persona-games vormende werken, als je er voor openstaat natuurlijk.

Door de lens van Jungiaanse psychologie

Elke Persona-game ziet zijn wereld door de lens van de psychologie, meer bepaald deze van de Zwitser Gustav Carl Jung. Hij postuleerde dat, naast de aspecten van zijn leermeester Freud, de mensheid ook een collectief onderbewustzijn bezit. Dat collectief onbewuste bevat oersymbolen voor de mensheid, percepties die we allemaal delen zonder er bij stil te staan zoals onze affiniteit voor licht of de drang naar waarheid.

carl jung portret

Gustav Carl Jung

Voor Freud was dit collectief onbewustzijn onlosmakelijk verbonden met de individuele aspecten in de vorming van ‘het zelf’ en diens goede gezondheid. De individuele aspecten zijn jouw persoonlijk bewustzijn, die je kennis en verstand levert van de wereld, en je onderbewustzijn, die de rest van je niet opgeslagen ervaringen bevat. Het collectief onderbewustzijn is waar we al onze universele idealen en mythes uit plukken, die op hun beurt vormen hoe we ons bewust willen voordoen en waar ons ego onbewust naar verlangt. Het masker dat we opzetten voor de maatschappij is de persona, en wat naar bovenkomt als ons ego aan verlangens toegeeft is de schaduw. De anima/animus is het diepe collectief onbewuste en kan gezien worden als de man/vrouw die in je schuilt. collective unconscious jung freud

In Persona 5 vertalen de concepten van Jung zich vervolgens in verteerbare gameplay-elementen. Het bewustzijn van je personage wordt gevormd door je spelervaring en de confidants. Het collectief onderbewuste krijgt dan weer een tastbare vorm in Mementos en de cognitieve paleizen. En voor de persona’s van Jung hoef je niet veel verder te kijken dan de titel en de eerste trailers.

Een visie voor een betere wereld

Persona, de reeks, toont grof gezegd wat er gebeurt bij verwrongen noden van het ego en waarom je er niet aan moet toegeven. Kan je dat niet (of kan je huidige persona dat niet) dan komt de schaduw naar boven drijven. Beeld je bij het horen van ‘de schaduw’ niet meteen Hitler in. De schaduw is niet altijd een verwerpelijk en hoogst immoreel voorkomen van iemand met slachtoffers tot gevolg. Vreemdgaan kun je bijvoorbeeld ook zien als een schaduw. Het is een ego die nog meer aandacht wil, en de persona’s die je tegelijk toestaan te liegen tegen je wederhelft en geen wrok te voelen bij je daden. Of het immoreel is, hangt volledig af van de situatie en de schaal waarop je bekijkt, maar er treedt alleszins één ego buiten perken.

Met die psychologische elementen schept Persona 5 een moreel avontuur, maar vooral een akelig accuraat beeld van de hedendaagse maatschappij, met ideologische oorlogen, graaischandalen, vriendjespolitiek en publieke opiniebeïnvloeding dankzij vals nieuws. Elk van de voorbeelden kan je tegenwoordig zonder enig probleem linken aan een echt nieuwsartikel spijtig genoeg. Je zou er depressief van kunnen worden, maar daarmee wil Persona helpen. Het analyseert als het ware elk fictief voorval door de Jungiaanse psychologie zodat je er verder over kan nadenken en er lessen uit kan trekken. Niets is zwart of wit. Een misdadiger liep misschien een zwaar kindertrauma op en is het gewoon dat geweld het antwoord is. Of het ego van een politieker liegt zich voor dat het doel de middelen heiligt. Niet onbegrijpbaar als popcultuur soms de mantra ophemelt in werken als The Dark Night, The Boondock Saints of Goodfellas. Op het einde van de rit zijn we allemaal op zoek naar bevestiging en die niet krijgen of het gebrek hieraan niet verwerken is wat mensen “slechte mensen” maakt. Niemand kwam op aarde met het gedacht een klootzak te zijn.

Persona 5 doet echter waar fictie beter in is dan een preek: perspectief geven. Het is gemakkelijker ‘goed’ te blijven als je ‘slecht’ hebt gezien, en aan slechterikken geen gebrek natuurlijk. In Persona 5 probeer je ook niemand te verslaan, maar iedereen te begrijpen en terug op het rechte pad te helpen. Om dat te doen moet je allereerst zelf je schaduw en ego onder controle hebben natuurlijk. Kan je heel de tijd integer blijven dan win je het spel. Gemakkelijk is dat niet, maar Persona geeft je de juiste positieve stimulans om die integriteit te trainen. Want laat er nu niets krachtiger zijn als een positieve stimulans dan de dopamine-rush van een felbevochten overwinning of die van een vriend die openlijk toegeeft hoeveel je voor hem betekent. Beetje bij beetje wordt je eigen moreel kompas bijgescherpt: “integer blijven zorgt voor het beste einde, voor iedereen”. Als de wereld integer zou handelen, dan hadden we veel minder slecht nieuws in het avondjournaal. Spijtig dat de ketting maar zo sterk is als zijn zwakste schakel…

Filosofie met wat tekortkomingen

Het identificeren van je schaduw, je ego in toom houden en je persona sterk genoeg maken om absoluut integer te zijn kan als een ware levensles opgevat worden. Net als Jung’s visies is de filosofie niet waterdicht en is het ook maar een interpretatie van de wereld en de mens waar jouw ego en persona mee akkoord gaan (het concept van voorkeur voor bevestiging, een ander psychologisch fenomeen). Daarbovenop had ook Jung zijn kritikasters. Het legitimiteitsdebat gaan we niet voeren (dat is voor op filosoofster.be), maar het grootste punt van kritiek is dat het collectief onderbewustzijn ook kan gezien worden als een collectief bewust dat met opzet doorgegeven wordt door cultuur of religie. Dat Jezus en Horus wat gemeen hebben komt niet door onbewuste archetypes van helden en martelaren maar door plagiaat. Het idee van rechtvaardigheid is dan niet eigen aan de mens, maar doorgegeven als de evolutionair gezien meest viabele filosofie. Er zijn dan geen archetypes en dus ook geen persona’s of schaduwen, enkel collectieve waarden waar je cultuur al dan niet afkeer voor heeft.

Persona 5 sleept dat hiaat mee en voegt er zelf nog wat valkuilen aan toe. Zo doe je als protagonist eigenlijk ook maar je zin. Je volgt je ego, tegen wetgeving en raad van naasten in. In theorie zou dit een schaduw moeten opleveren, maar het spel gaat ervan uit dat je persona sterk genoeg is want je bent de held van het verhaal. Geloven in je integriteit en idealen is goed, maar dan moet je ideaal vlekkeloos zijn en je moreel kompas objectief juist staan. Want de eindbaas van het spel en elke grote schurk in de geschiedenis geloofden ook steevast in hun ideaal. In Persona 5 is dit pad voor jou bepaald door de ontwikkelaars en kan je ego niet in de ban van macht geraken. Maar buiten het spel moet je opletten dat kritisch denken niet verdwijnt. Het juiste pad is in onze realiteit niet zo duidelijk en in het informatietijdperk waar we nu in leven wordt het er niet gemakkelijker op.

Games en de cognitieve ontwikkeling

Waar ik toe wil komen is dat games, net als elke andere vorm van cultuur, de kracht hebben om een persoonlijke filosofie te beïnvloeden en op termijn elk mens beter te maken. Net als de waarden van vriendschap uit tekenfilms laten ook games een indruk achter en vormen ze het beeld van wie je zou willen zijn. Voor mij persoonlijk is die invloed een zekerheid, en als ik games als Persona speel maakt het me blij te weten dat ontwikkelaars dit beseffen en er op letten. Er zullen altijd moreel verwerpelijke games als Hatred uitkomen, net zoals er steeds moreel verwerpelijke mensen op de planeet zullen rondlopen. Maar net zoals een individu kan een game ook een positief aspect hebben op de ontwikkeling. Een deel van de publieke opinie denkt nog steeds dat games een ondergeschikt en jeugd-ruïnerend medium is.  Persona’s luchtige maar diepe kijk naar het menselijk psyche en de maatschappij zijn een mooi voorbeeld van het tegendeel.

Net zoals elke cultuurvorm schapen ook games het karakter van zij die het spelen. En net omdat games zo alomtegenwoordig zijn bij de volgende generatie, verdient het vormend aspect van games nog eens in de kijker te staan. Hopelijk heeft dit artikel duidelijk gemaakt dat Persona 5 zo een werk is en dat het op mijn filosofie een impact heeft gehad, ondanks mijn 27 lentes. Dat zegt in mijn ogen meer over Persona 5 dan eender welke score die ik op het spel had kunnen plakken met onze klassieke reviews.

Share.

About Author

Jason Blomme

Games games en nog eens games. Ik ben geboren met een controller in de handen en zal zo waarschijnlijk ook heengaan. Tussendoor schrijf ik graag mijn mening hierover, maar steeds met linkerhand op QZSD

Reacties